Het onderwijs in Vlaanderen zit in een duidelijke hervormingsfase. Niet alleen is er in de voorbije jaren meer aandacht gekomen voor de emotionele en psychologische omkadering van het kind, ook zijn er duidelijke initiatieven genomen die zich richten op de situatie van de meer kwetsbare groepen in de samenleving. Het meest in het oog springend zijn de initiatieven van zorgverbreding en gelijke kansen. Middelpunt van de retoriek zijn niet zelden de vreemdelingen, allochtonen, kinderen van migranten en asielzoekers. Terecht; verschillende onderzoeken hebben al aangewezen dat het wat betreft de situatie van allochtonen in ons (onderwijs-)systeem ronduit bedroevend is gesteld. Ons onderwijssysteem is en blijft in Europa het meest selectief bij het groeperen van leerlingen, en dit al van bij het begin van de schoolloopbaan. Factoren als het pygmalion-effect, het watervalsysteem, gebrek aan ondersteuning zijn welbekend en er wordt vanuit verschillende velden, hard aan de problematieken gewerkt.

Wat opvalt in heel deze evolutie, is de relatieve windstilte op academisch gebied. Want alhoewel de verschillende universiteiten zeer regelmatig theoretisch onderzoek doen naar de factoren van uitsluiting in onze maatschappij, en daar ook aanbevelingen aan koppelen, zien we dat wat betreft het eigen ‘bedrijf’ de stilte oorverdovend is.

Eeuwenlang al zijn onze universiteiten toonbeeld van elitarisme, met voornamelijk studenten uit de middenklasse- en hogere milieu’s . Ook het feit dat het professorenkorps - de eminence grise- nog voornamelijk mannelijk en blank is, verontrust de universitaire instellingen in deze dagen van zogezegd post- feminisme en multiculturalisme nauwelijks. Toch een vreemd gegeven voor instellingen die als kritische noot in de samenleving worden gezien.
Inderdaad; hier en daar zijn wel enkele schuchtere studiedagen en wordt al eens een intentieverklaring tegen discriminatie getekend, maar het fundamenteel in vraag stellen van de eigen academische cultuur of beleid? Nee, dàt is nog nergens bereikt. Ondertussen zijn de universiteiten wel die instellingen die symbool staan voor het streven naar kennis, democratie, emancipatie en zelfs onpartijdigheid.

Maar de druk stijgt. Niet het feit dat sommige hogescholen deze materie al hebben opgenomen, of dat de minister aan de universiteiten het belang van diversiteit uitdrukkelijk te kennen heeft gegeven is hier belangrijk, wel de demografische realiteit.

De demografische realiteit waarbinnen een duidelijke leeftijdspiramide te ontwaren is: allochtone groepen hebben een brede basis van jongeren, en kennen voorlopig weinig vergrijzing. Dit betekent dat ons onderwijssysteem in al haar geledingen procentueel gezien meer allochtone jongeren zal kunnen aantrekken dan Vlaamse jongeren. Indien we er met heel ons onderwijssysteem er niet in slagen die jongeren met de juiste talenten op de juiste plek te krijgen, dan dragen we dus mede de verantwoordelijkheid voor de toekomstige maatschappelijke situatie van allochtone groepen. En zoals die er nu uitziet, stevenen we af op een democratisch deficit.

Laat ik me verduidelijken.

In de resultaten van een kortlopend onderzoek aan de VUB kwam duidelijk naar voren dat er in het hele hoger onderwijs een duidelijke ondervertegenwoordiging bestaat van allochtonen. Die enkelingen onder hen die toch aan een universiteit starten, vallen dan ook nog vaker uit: hun slaagpercentages zijn significant lager. Niet omdat zij structureel minder intelligent zijn -dat zou leiden tot theorieën van biologisch racisme-, maar eerder omdat de universitaire instellingen op al hun niveau’s gewoonweg geen interesse hebben in diversiteit. Dit is meteen een verklaring voor de haast hallucinante afwezigheid van duidelijke cijfers op eigen terrein.

Het probleem van uitval kan in dat kader misschien beter geïnterpreteerd worden als een teken van gebrekkige democratisering van de universiteiten.
Democratie en gelijke kansen zijn geen uitgangspunten die men als ethisch standpunt aanneemt en die vervolgens zichzelf realiseren. Indien onze universiteiten daadwerkelijk democratie willen huldigen, dienen ze net als iedereen vooreerst de blik op de eigen instelling te werpen en een coherent beleid na te streven. De trend naar elitarisme die door sommige academici is ingezet, is op dat vlak duidelijk bedreigend voor elke ontwikkeling van een dergelijk beleid.

De aanwezigheid van allochtonen in een maatschappij, en dus ook binnen de studentenpopulaties in Vlaanderen (hoe klein het aandeel ook), stelt duidelijk onbesproken vanzelfsprekendheden in vraag. Waar in het onderwijs meestal de nadruk wordt gelegd op de individuele problemen, tonen de allochtonen met hun opmerkingen ook de structurele lacunes aan.

De reactie hierop is totnogtoe een eenzijdige problematisering geweest. Er is nog geen aanvang genomen met de mogelijkheid ook kritisch te kijken naar het dagdagelijkse, het ‘eigene’, datgene wat als verworven en gewoon wordt bekeken. Indien dit gebeurt, kan aan het principe van kritisch en vrij onderzoek een nieuwe impuls worden gegeven.

Dit impliceert eveneens betrokkenheid en ondersteuning door de overheid. De weinige gesubsidieerde projecten betreffende gelijke kansen voor allochtonen in het hoger onderwijs situeren zich namelijk allemaal in de hogescholen. Dit creëert op termijn een nieuw probleem: er worden wel intermediaire figuren opgeleid (cfr. maatschappelijk werkers), maar amper theoretici die mee het beleid kunnen vormgeven. Zo ontstaat een lacune met een bevoogdend effect: wij schrijven voor wat zij moeten doen. Dit beperkt de maatschappelijke evolutie van deze groepen en dus ook van de multiculturele maatschappij. Gebrek aan inspraak in het onderwijs beperkt immers ook de betrokkenheid.

Het is dan ook hoog tijd dat onze vaandeldragers van democratie en gelijkheid hun hele gewicht meewerpen in de strijd tegen uitsluiting van allochtonen. Concreet is er op eigen terrein dringend meer statistisch onderzoek vereist. Want cijfers en harde data zijn in deze objectieve omgevingen de beste garantie op een degelijk beleid.